Debaty sejmoweIX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie sytuacji nauki i oświaty w Polsce

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją wicemarszałka Sejmu RP pana Jana Króla, posła ziemi słupskiej, z dnia 18 stycznia br. w sprawie sytuacji nauki i oświaty w Polsce przedstawiam uprzejmie następujące wyjaśnienia.    Podzielam pogląd pana marszałka, że wzrastający udział wiedzy i podnoszenie poziomu wykształcenia społeczeństwa oraz efektywne zaangażowanie kapitałów finansowych będą zasadniczymi czynnikami wywierającymi istotny wpływ, w dłuższym horyzoncie czasowym, na kształtowanie przemian mających na celu pomyślny rozwój kraju, zwłaszcza w uwarunkowaniach związanych ze staraniami o członkostwo w Unii Europejskiej. Ważnym zadaniem w ramach tych przemian będzie wyrównywanie dostępu do każdego poziomu edukacji, bez względu na warunki środowiskowe, oraz podniesienie jakości wykształcenia, z jego elastycznym dostosowywaniem do lokalnych i globalnych potrzeb cywilizacyjnych i gospodarczych. Niezbędne będzie podnoszenie zdolności badawczej zaplecza naukowego, umożliwiającej jego efektywne angażowanie w opracowywanie nowych technologii, mających wpływ na poprawę konkurencyjności polskiej gospodarki.    W dokumencie rządowym z czerwca 1999 r. ˝Strategia finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000-2010˝ zakłada się, że ze względu na skalę opóźnień osiągnięcie w zakresie szkolnictwa i badań naukowych standardów krajów rozwiniętych zajmie kilka dziesięcioleci, a postęp w dekadzie lat 2000-2010 będzie umiarkowany. W okresie tym powinna być dokonana pełna reforma szkolnictwa, która będzie stanowić jeden z ważniejszych społecznie i ekonomicznie instrumentów zwalczania bezrobocia i ubóstwa, a zarazem aktywizacji zawodowej, zwłaszcza na terenach wiejskich.    Proces modernizacji systemu edukacji obejmie sukcesywnie wszystkie szczeble kształcenia, od poziomu 6-klasowej szkoły podstawowej i 3-letniego gimnazjum, a następnie 3-letniego liceum profilowanego lub 2-letniej szkoły zawodowej do etapu trójstopniowych studiów wyższych - zawodowych, magisterskich i doktoranckich. Wiąże to się z podejmowaniem wielostronnych przedsięwzięć o charakterze prawnoustrojowym, programowym, modernizacyjnym, a także w sferze zarządzania i finansowania instytucji i zadań edukacyjnych.    We wspomnianej ˝Strategii...˝ reforma szkolnictwa została zaliczona do reform istotnych z punktu widzenia finansów publicznych, a wydatki na edukację, obejmujące oświatę i wychowanie oraz szkolnictwo wyższe, zostały zakwalifikowane do grupy wydatków prorozwojowych. Do tej grupy wydatków zaliczono też badania naukowe i prace rozwojowe. Wzrost nakładów państwa na te dziedziny zależeć będzie w znacznej mierze od powodzenia innych rozwiązań przewidzianych w wariancie aktywnym ˝Strategii...˝, zorientowanych na zwiększenie tempa wzrostu produktu krajowego brutto. W szczególności zależeć to będzie od zmniejszania tempa wzrostu transferów socjalnych na korzyść tempa wzrostu inwestycji krajowych. Poza tym istnieje potrzeba dalszych zmian umożliwiających większy dopływ środków prywatnych do edukacji, a zwłaszcza nauki.    Relacje wskaźnika udziału w PKB nakładów na te dziedziny zazwyczaj odnoszone są do wydatków budżetowych, co wiąże się z faktem, że działalność jednostek organizacyjnych w tym obszarze w głównej mierze finansowana jest ze środków publicznych, będących podstawowym źródłem ich zasilania. Istotny jest jednak udział innych źródeł, aczkolwiek jeszcze zbyt ograniczony, zwłaszcza w zakresie działalności badawczej. Aktualnie już 35% nakładów na edukację nie pochodzi z budżetu państwa (własne dochody samorządów, uczelni, osób prawnych i fizycznych). W zakresie badań naukowych i prac rozwojowych udział nakładów w PKB w latach 1996-1998 wynosił ok. 0,8%, przy czym ok. 0,5% pochodziło z budżetu, a 0,3% ze środków pozabudżetowych.    W kontekście cytowanego przez pana marszałka fragmentu listu prezesa Rady Ministrów do uczestników konferencji ˝Nauka polska w obliczu integracji z Unią Europejską˝, która odbyła się w maju 1999 r., należy wskazać, że w uchwalonej przez parlament ustawie budżetowej na rok 2000 zaplanowano wydatki budżetowe w dziale 81: Szkolnictwo wyższe na poziomie 5550,8 mln zł (łącznie z rezerwami celowymi z tytułu podwyżki wynagrodzeń oraz na rzecz rozwoju procesu tworzenia wyższych szkół zawodowych), zaś w dziale 77: Nauka na poziomie 3050,5 mln zł.    Przy wzięciu pod uwagę prognozowanego poziomu PKB (w cenach bieżących) w pracach nad ustawą budżetową na rok 1999 (627 068,3 mln zł) oraz nad ustawą budżetową na rok 2000 (676 655,4 mln zł) wystąpi pewna poprawa relacji udziałowych wydatków budżetowych w stosunku do PKB: w dziale: Szkolnictwo wyższe z 0,81% w 1999 r. do 0,82% w 2000 r., a w dziale: Nauka z 0,44% w 1999 r. do 0,45% w 2000 r. Należy jednak odnotować relatywnie znaczący - w stosunku do innych działów budżetowych - wzrost realny wydatków na te dziedziny. Wydatki w dziale: Nauka zwiększają się w 2000 r. realnie o 5,2%, a więc w tempie analogicznym do prognozowanego tempa wzrostu PKB, zaś w dziale: Szkolnictwo wyższe wzrastają realnie o 3,3%, przy czym w obydwu działach będzie wyższe tempo realnego wzrostu wydatków na cele inwestycyjne w stosunku do wzrostu wydatków bieżących.    Prace nad projektem budżetu państwa na rok 2000 w obszarze edukacji powiązane były z podjętymi w kwietniu 1999 r. pracami nad przygotowaniem dokumentu, prezentującego potrzeby rozwojowe edukacji, pt. ˝Średniookresowa strategia finansowania edukacji w latach 2000-2002˝, zarówno w obszarze oświaty i wychowania, jak i szkolnictwa wyższego. Uwzględniono w nim zmiany zakresu zadań edukacyjnych oraz związane z reformą oświatową potrzeby modernizacji bazy materialnej, a także propozycje oczekiwanej reformy systemu wynagrodzeń nauczycieli i pracowników szkół wyższych. W przypadku oświaty przedstawiono zmiany w zatrudnieniu wynikające z demograficznego zmniejszenia populacji szkolnej. Średniookresowe założenia finansowania edukacji przedstawiono na tle zadań i poziomu finansowania oświaty i szkolnictwa wyższego w latach 1991-1999, zaś zamierzenia na lata 2000-2002 ujęto w propozycjach wariantowych finansowania edukacji w powiązaniu z prognozowanym tempem wzrostu PKB, w świetle projekcji wynikających ze wspomnianej uprzednio ˝Strategii finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000-2010˝. Dokument był prezentowany w czerwcu 1999 r. Komitetom: Społecznemu i Ekonomicznemu Rady Ministrów. Był też wzbogacany w kolejnych wersjach (ostatnia z sierpnia 1999 r.), zwłaszcza w myśl sugestii i życzeń ministra finansów. Został uznany za ważny materiał o charakterze studialnym. Zawarte w nim założenia, dotyczące zmiany statusu zawodowego nauczycieli w powiązaniu z awansem płacowym, znalazły wyraz w konstrukcji systemu wynagradzania nauczycieli, wprowadzonego w nowelizacji ustawy Karta nauczyciela, uchwalonej przez Sejm w dniu 22 stycznia 2000 r.    Kierunkowe propozycje rozwiązań wynikające z tego materiału zostaną wykorzystane w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej nad przygotowywanym kolejnym dokumentem ˝Strategia rozwoju systemu edukacji narodowej do 2005 r.˝.    Pragnę również poinformować pana marszałka, że przedstawiony przez Komitet Badań Naukowych dokument ˝Założenia polityki innowacyjnej państwa do 2002 roku˝ został przyjęty przez Radę Ministrów na posiedzeniu w dniu 6 grudnia 1999 r. Dokument prezentuje stan konkurencyjności polskiej gospodarki, cele i instrumenty oraz podmioty polityki innowacyjnej, a także propozycje rozwiązań ekonomicznych-finansowych i prawno-organizacyjnych służących zwiększaniu innowacyjności gospodarki. Zawiera również harmonogram realizacji zadań. W dniu 30 grudnia 1999 r. dokument został przekazany członkom Rady Ministrów.    Podnoszony przez pana marszałka problem zapewnienia dopływu do systemu oświaty i szkolnictwa wyższego właściwie przygotowanej kadry nauczającej jest jedną z zasadniczych kwestii powodzenia i skuteczności reformy edukacji. Jak wiadomo, istotnym elementem stymulującym poprawę sytuacji będzie sprawa podniesienia poziomu wynagrodzeń, co w głównej mierze zależeć będzie od możliwości wynikających ze stanu finansów publicznych.    Wspomniana nowelizacja ustawy Karta nauczyciela w nowym rozdziale ˝Szczeble awansu zawodowego nauczycieli˝ oraz w rozdziale ˝Warunki pracy i wynagrodzenia˝ zawiera regulacje prawne zmierzające do podniesienia rangi zawodu nauczyciela i jego atrakcyjności dla osób posiadających wysokie kwalifikacje zawodowe.    Nauczyciele będą mogli uzyskiwać kolejne stopnie awansu zawodowego jako: nauczyciel stażysta, nauczyciel kontraktowy, nauczyciel mianowany, nauczyciel dyplomowany. Nadanie nauczycielowi kolejnego stopnia awansu zawodowego uzależniono od posiadania wymaganych kwalifikacji, odbycia stażu zakończonego pozytywną oceną dorobku zawodowego, a także w przypadku nauczyciela stażysty - uzyskania akceptacji komisji kwalifikacyjnej po przeprowadzonej rozmowie, nauczyciela kontraktowego - zdania egzaminu przed komisją egzaminacyjną, a nauczyciela mianowanego - uzyskania akceptacji komisji kwalifikacyjnej.    Systemem awansu zawodowego zostaną objęci również nauczyciele zatrudnieni w szkołach niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych, przedszkolach niepublicznych i placówkach niepublicznych.    Ważnym składnikiem nowego statusu zawodowego nauczycieli będzie odmienny niż dotychczas system wynagradzania. Wysokość wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela uzależniono od stopnia awansu zawodowego, posiadanych kwalifikacji oraz wymiaru zajęć obowiązkowych, a wysokość dodatków odpowiednio - od okresu zatrudnienia, jakości świadczonej pracy, wykonywania dodatkowych zadań lub zajęć, powierzonego stanowiska oraz trudnych, uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia warunków pracy.    Przewiduje się wprowadzenie stałego mechanizmu waloryzacyjnego wynagrodzenia nauczycieli, analogicznego do tego w państwowej sferze budżetowej, i corocznego gwarantowania przez budżet państwa środków na wynagrodzenia nauczycieli. Przyjęcie takiego rozwiązania zapewni nauczycielom awans płacowy od dnia wejścia w życie ustawy oraz automatyczny wzrost wynagrodzeń w latach następnych. Wzrost wynagrodzeń nauczycieli, tak jak dotychczas, będzie dodatkowo stymulowany środkami uruchamianymi z dochodów własnych jednostek samorządu terytorialnego.    Kwestia zdecydowanej poprawy poziomu wynagrodzeń pracowników szkół wyższych w możliwie bliskim horyzoncie czasowym jest postulatem szeroko podnoszonym przez środowiska akademickie. Jest to traktowane jako bardzo ważny czynnik, który powinien stymulować zainteresowanie pracą naukowo-dydaktyczną i karierą akademicką.    Uwzględniając postulat środowiska szkół wyższych, w przygotowywanym projekcie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym zaproponowano gwarancję minimalnego wynagrodzenia nauczycieli akademickich w uczelniach publicznych w odniesieniu do poszczególnych stanowisk poprzez wskazanie, że wynagrodzenie miesięczne na stanowisku asystenta nie może być niższe od przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej prognozowanego w ustawie budżetowej na dany rok.    Możliwość rychłego wprowadzenia w życie tego rozwiązania byłaby znaczącym bodźcem do wzmocnienia roli szkolnictwa wyższego w rozwoju kraju.    Z wyrazami szacunku    Podsekretarz stanu    Andrzej Karwacki    Warszawa, dnia 8 lutego 2000 r.